Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail, İran'a yönelik ortak bir askeri operasyon başlattı. Bu operasyon, yıllardır süregelen ABD-İran geriliminin ve İsrail'in artan müdahalesinin bir sonucu olarak ortaya çıktı. Nükleer program krizi ve diplomatik çabaların başarısızlığı, tarafları doğrudan çatışma noktasına getirdi. İsrail ordusu, operasyona "Aslanın Kükremesi" adını verdiğini duyurdu. İran ise bu saldırılara güçlü bir misilleme ile karşılık vereceği tehdidinde bulundu. Peki, bu noktaya nasıl gelindi ve gelecekte neler bekleniyor?
Gerilimin Tarihsel Arka Planı
İran'ın nükleer programı, 1950'lere kadar uzanan köklü bir geçmişe sahip. Tahran yönetimi, 1980'lerde Irak ile yaşanan savaşın ardından güvenlik endişeleri nedeniyle nükleer silah geliştirme yönünde adımlar attı. 1990'larda Çin ve Rusya ile araştırma alanında iş birlikleri yapıldı. Ancak 2002 yılında, İran'daki muhalif grupların çatı örgütü, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'ndan (UAEA) gizlenen iki nükleer tesisi kamuoyuna duyurdu. Bu ifşa, uluslararası toplumun dikkatini İran'ın nükleer faaliyetlerine çekti.
Diplomatik Çabalar ve Yaptırımlar
2003 yılında başlayan yoğun diplomatik girişimler, İran'ın şeffaf raporlama yükümlülüklerini yerine getirmediği gerekçesiyle sonuçsuz kaldı. 2006 yılında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini askıya almasını talep eden bağlayıcı 1696 sayılı kararı kabul etti. Bu kararın ardından uygulanan yaptırımlar, İran ekonomisini derinden etkiledi. 2011-2015 yılları arasında ekonomi %20 daralma yaşarken, işsizlik oranı %20'ye yükseldi.
Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ve ABD'nin Çekilmesi
2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu önemli ölçüde azaltmasını ve santrifüj sayısını düşürmesini öngörüyordu. Anlaşma, İran'ın yaklaşık 100 milyar dolarlık yaptırım hafiflemesinden yararlanmasını sağladı. Ancak ABD, İran'ın balistik füze faaliyetlerinin Birleşmiş Milletler kararlarını ihlal ettiğini savunarak, Donald Trump'ın başkanlığı döneminde 2018'de anlaşmadan çekildi. Washington, "azami baskı" politikasını benimseyerek yaptırımları yeniden devreye soktu.
Bölgesel Vekiller ve Doğrudan Çatışmalar
İran, Devrim Muhafızları'na bağlı Kudüs Gücü aracılığıyla Hamas, Hizbullah, Yemen'deki Husiler ve Irak'taki Şii milisler gibi bölgesel vekil güçlere destek verdi. 7 Ekim 2023'te Hamas'ın İsrail'e düzenlediği saldırının ardından İsrail-İran gerilimi yeni bir boyut kazandı. 2024 yılına gelindiğinde, taraflar dolaylı çatışmalardan doğrudan füze ve insansız hava aracı saldırılarına yöneldi. İsrail'in Şam'daki İran konsolosluk binasını hedef aldığı iddia edilen saldırı ve İran'ın yüzlerce füze ve İHA ile misillemesi, iki ülke arasında ilk doğrudan ve geniş çaplı saldırı dalgasını oluşturdu. Aynı yıl İsrail, İran'ın hava savunma ve füze üretim tesislerini hedef alan en büyük doğrudan saldırısını gerçekleştirdi.
ABD'nin Operasyona Dahil Olması
2025 yılında yeniden göreve gelen Trump yönetimi, bir yandan nükleer müzakereleri başlatırken diğer yandan azami baskı politikasını sürdürdü. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) 12 Haziran'da İran'ın yükümlülüklerini ihlal ettiğini açıklamasının ardından, İran gizli bir zenginleştirme tesisi açacağını duyurdu. Ertesi gün İsrail, İran'daki nükleer tesisler ve askeri hedeflere yönelik tek taraflı bir saldırı başlattı. Bir haftalık karşılıklı hava saldırılarının ardından ABD, Fordo, İsfahan ve Natanz'daki üç nükleer tesisi vurdu. İran, Katar'daki El Udeyd Hava Üssü'ne füze saldırısıyla karşılık verdi. Can kaybı bildirilmedi. Trump aynı gün ateşkes ilan etti. Taraflar zaman zaman ihlal suçlamalarında bulunsa da ateşkes büyük ölçüde korundu. Ancak son operasyon, bu hassas dengeyi yeniden bozdu.
Gelecek Perspektifi ve Görüşmeler
Onlarca yıla yayılan nükleer ihtilaf, yaptırımlar, bölgesel vekil savaşları ve İsrail ile yaşanan doğrudan çatışmalar zinciri, bugünkü yüksek gerilim tablosuna zemin hazırladı. ABD ve İsrail'in ortak operasyonu, bölgedeki istikrarı daha da tehdit ediyor. Görüşmelerin yeniden başlayıp başlamayacağı ve olası bir ateşkesin kalıcı olup olmayacağı belirsizliğini koruyor. Bu durum, Orta Doğu'nun geleceği açısından kritik önem taşıyor. İran'ın olası misillemeleri ve uluslararası toplumun tepkisi, bölgedeki tansiyonu daha da artırabilir. Bu karmaşık süreçte, diplomasi kanallarının açık tutulması ve gerilimin tırmanmasını önleyici adımların atılması büyük önem taşıyor. Bölgesel aktörlerin yanı sıra uluslararası kuruluşların da barışçıl çözümler için çaba göstermesi bekleniyor. Bu gelişmeler, küresel enerji piyasaları ve uluslararası ilişkiler üzerinde de önemli etkilere sahip olabilir. İran'ın nükleer programı ve bölgesel politikaları, uluslararası güvenlik açısından daima hassas bir konu olmuştur. Bu operasyonun uzun vadeli sonuçları, önümüzdeki dönemde daha net ortaya çıkacaktır. ABD ve İsrail'in bu operasyonla neyi hedeflediği ve İran'ın vereceği olası yanıtlar, bölgedeki güç dengelerini yeniden şekillendirebilir. İsrail'in güvenliği ve İran'ın nükleer emelleri arasındaki denge, bu krizin çözümünde kilit rol oynayacaktır. Bu karmaşık denklemde, nükleer anlaşmanın geleceği de belirsizliğini koruyor. İran'ın nükleer programı hakkında daha fazla bilgiye Wikipedia'dan ulaşabilirsiniz.